Borelioza to najczęstsza choroba odkleszczowa w Polsce i w całej Europie. Liczba zgłaszanych przypadków systematycznie rośnie – w ostatnich latach PZH rejestruje ponad 20 000 zachorowań rocznie.1 Choroba ta jest uleczalna, szczególnie we wczesnym stadium, ale wymaga prawidłowej diagnostyki i właściwie dobranego leczenia. Wokół boreliozy narosło sporo mitów, które utrudniają podejmowanie dobrych decyzji. W tym artykule opisujemy, jak dochodzi do zakażenia, jakie są jego objawy, kiedy i jakie badania wykonać oraz jak wygląda leczenie tej choroby.
Czym jest borelioza i jak dochodzi do zakażenia?
Boreliozę (zwaną też chorobą z Lyme) wywołują krętki z rodzaju Borrelia. W Europie najczęstszymi gatunkami są Borrelia afzelii oraz Borrelia garinii. W Ameryce Północnej dominuje Borrelia burgdorferi sensu stricto.2
Krętki Borrelia przenoszone są przez kleszcze z rodzaju Ixodes – w Polsce głównie przez kleszcza pospolitego (Ixodes ricinus). Kleszcze są aktywne od wczesnej wiosny do późnej jesieni, z dwoma szczytami: w maju–czerwcu oraz we wrześniu–październiku. Spotkamy je nie tylko w lesie – żyją też na łąkach, w parkach miejskich, ogrodach działkowych i na przydomowych trawnikach. Zakażenie następuje podczas żerowania kleszcza na człowieku, ale nie od razu.1,3 Krętki znajdują się w jelicie kleszcza i potrzebują czasu, żeby przedostać się do ślinianek, a stamtąd do organizmu żywiciela. Ryzyko zakażenia jest więc stosunkowo niskie, jeśli kleszcz zostanie usunięty w ciągu pierwszych 24 godzin. Po 24 godzinach ryzyko znacznie wzrasta, a po 48–72 godzinach jest już wysokie. Stąd podstawowa zasada: im szybciej usuniesz kleszcza, tym mniej ryzykujesz.
Postacie i objawy boreliozy: od infekcji do powikłań
Rumień wędrujący (erythema migrans) to najczęstszy i najbardziej charakterystyczny objaw boreliozy. Występuje u ok. 40–70% zakażonych, kilka dni lub nawet tygodni po ukłuciu.2,4 Typowy rumień to powiększająca się okrągła plama o średnicy powyżej 5 cm, często z przejaśnieniem w środku („tarcza strzelnicza”). Nie boli, nie swędzi i stopniowo się rozszerza. Mogą mu towarzyszyć objawy grypopodobne: gorączka, zmęczenie, bóle mięśni i stawów, ból głowy.
Ważne: zaczerwienienie, które pojawia się i znika w ciągu 1–2 dni od ukłucia, jest swędzące lub bolesne i ma średnicę mniejszą niż 5 cm, to najprawdopodobniej odczyn alergiczny na ukąszenie, a nie borelioza.
Najczęściej diagnozowane postacie boreliozy
Jeśli borelioza nie zostanie leczona we wczesnym stadium, krętki mogą rozsiewać się do różnych narządów. W zależności od rodzaju zaatakowanych tkanek i narządów wyróżniane są zwykle trzy postacie boreliozy: neuroborelioza, postać sercowa i boreliozowe zapalenie stawów.
Neuroborelioza to postać, która atakuje układ nerwowy – objawia się silnym bólem głowy, porażeniem nerwu twarzowego, zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych, a także bólami korzeniowymi. Objawy pojawiają się zwykle kilka tygodni do kilku miesięcy po ukłuciu.3
Boreliozowe zapalenie stawów dotyczy najczęściej dużych stawów, zwłaszcza kolanowego – rzadziej łokciowego czy skokowego. Objawia się nawracającymi obrzękami i bólem, które mogą trwać tygodniami i ustępować samoistnie, by po jakimś czasie wrócić. Bez leczenia staw może ulec trwałemu uszkodzeniu.
Postać sercowa (boreliozowe zapalenie mięśnia sercowego) jest rzadsza, ale może prowadzić do zaburzeń przewodzenia i bloku przedsionkowo-komorowego – objawia się kołataniem serca, zawrotami głowy, a w ciężkich przypadkach omdleniami.
Późna borelioza i możliwe powikłania
Na skórze późna borelioza może objawiać się jako zanikowe zapalenie skóry (acrodermatitis chronica atrophicans) – sinawe, ścięczające zmiany, najczęściej na kończynach dolnych, które z czasem prowadzą do zaniku skóry. Nieleczona borelioza może prowadzić do przewlekłych problemów ze stawami, układem nerwowym i sercem. U części pacjentów po prawidłowym leczeniu utrzymują się niespecyficzne objawy – zmęczenie, bóle mięśniowe, problemy z koncentracją – określane jako zespół poboreliozowy (PTLDS).
Diagnostyka boreliozy: kiedy i jakie badania wykonać?
Rumień wędrujący jest jedyną postacią boreliozy rozpoznawaną wyłącznie klinicznie – na podstawie wyglądu zmiany skórnej. Nie wykonuje się wtedy testów serologicznych, bo we wczesnej fazie zakażenia mogą być jeszcze ujemne (organizm nie zdążył wyprodukować przeciwciał).4
W pozostałych przypadkach diagnostyka opiera się na dwuetapowym badaniu serologicznym. Pierwszy krok to test immunoenzymatyczny, który wykrywa przeciwciała przeciwko Borrelia we krwi. ELISA jest testem przesiewowym – bardzo czułym, ale mniej swoistym, co oznacza, że może dawać wyniki fałszywie dodatnie. Jeśli wynik testu jest ujemny, borelioza jest mało prawdopodobna i dalsze testowanie nie jest zalecane. Jeśli test wyjdzie dodatni lub wątpliwy, wykonuje się test potwierdzający – Western blot, który identyfikuje przeciwciała skierowane przeciwko konkretnym białkom krętka.5 Dopiero zgodny wynik obu testów, w połączeniu z objawami klinicznymi, stanowi podstawę diagnozy. Samo badanie krwi bez objawów nie jest wskazówką do leczenia.
Dlaczego wynik testów z krwi nie wystarcza do wdrożenia leczenie? Otóż dodatni wynik przeciwciał nie zawsze oznacza boreliozę. Szacuje się, że w Polsce ok. 10–12% zdrowej populacji ma dodatnie wyniki serologiczne – świadczą one o wcześniejszym kontakcie z krętkami, a nie o aktywnej chorobie. Przeciwciała przeciw Borrelia mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy, a nawet lat po przebytym zakażeniu na poziomie wykrywalnym przez testy.
Fałszywie dodatnie wyniki mogą też pojawiać się w przebiegu innych infekcji, chorób autoimmunologicznych czy u osób po szczepieniu przeciw innym krętkom. Z kolei fałszywie ujemne wyniki zdarzają się we wczesnej fazie zakażenia (przed 4–6 tygodniem) i u osób z osłabioną odpornością. Dlatego właśnie wytyczne podkreślają: serologia bez objawów klinicznych nie rozpoznaje boreliozy.
Leczenie boreliozy i standardy medyczne
Leczenie boreliozy opiera się na antybiotykoterapii. Lekiem pierwszego wyboru w większości postaci jest doksycyklina. Alternatywa to amoksycylina i cefuroksym.4 W neuroboreliozie z zapaleniem opon lub mózgu stosuje się ceftriakson.
Doksycyklina ma tę przewagę, że działa również na inną chorobę odkleszczową – anaplazmozę. Jest jednak przeciwwskazana u kobiet w ciąży, w okresie karmienia i u dzieci poniżej 8. roku życia.
Czas leczenia zależy od postaci choroby: rumień wędrujący – do 21 dni, neuroborelioza – 14–21 dni, zapalenie stawów – do 28 dni, zapalenie mięśnia sercowego – do 21 dni.4 Zgodnie z wytycznymi PTEiLChZ z 2023 roku maksymalny czas antybiotykoterapii w żadnej postaci boreliozy nie przekracza 28 dni.
Skuteczna profilaktyka boreliozy i pierwsza pomoc
Na boreliozę nie ma obecnie szczepionki (w przeciwieństwie do kleszczowego zapalenia mózgu). Jedyną skuteczną ochroną jest unikanie ukąszeń kleszczy i szybkie usuwanie po ukąszeniu. W sezonie kleszczy (kwiecień–październik) warto nosić jasne, przylegające ubranie z długimi rękawami i nogawkami – jasny kolor ułatwia zauważenie kleszcza, zanim ten dotrze do preferowanego fragmentu skóry. Warto stosować także repelenty z DEET, olejkiem z eukaliptusa cytrynowego lub pikardyną na skórę i odzież.
Kolejnym zaleceniem jest unikanie chodzenia przez wysokie trawy i kontrolowanie ciała po każdym pobycie na świeżym powietrzu – szczególnie pachwin, pach, okolic uszu, owłosionej skóry głowy, fałdek skórnych czy okolic pod kolanami: kleszcze z reguły wybierają ciepłe, wilgotne miejsca.
Kleszcza należy wyciągnąć jak najszybciej – najlepiej za pomocą wąskiej pęsety lub specjalnego narzędzia do usuwania kleszczy (np. kleszczowego lasso czy haczyka). Kleszcza powinno chwytać się jak najbliżej skóry i pociągnąć równomiernie do góry, bez skręcania i szarpania. Nie należy smarować kleszcza tłuszczem, alkoholem, lakierem ani olejkiem – podrażniony kleszcz może zwracać treść jelitową, co zwiększa ryzyko zakażenia. Po usunięciu zdezynfekuj miejsce ukąszenia środkiem na bazie alkoholu lub jodyny.
Jeśli główka kleszcza lub jego aparat gębowy zostanie w skórze i nie możesz pozostałego fragmentu wyciągnąć – nie panikuj. Próby usuwania „na siłę” lub rozdrapywania rany mogą uszkodzić większe partie skóry, a tym samym przynieść więcej szkód niż pożytku. Obserwuj jednak to miejsce uważnie: jeśli po kilku dniach pojawi się stan zapalny, warto skonsultować się z lekarzem.
Niezależnie od tego, czy kleszcz został usunięty bezproblemowo, przez kolejne 30 dni obserwuj skórę w okolicy ukłucia – jeśli pojawi się powiększający się rumień, szczególnie z przejaśnieniem w środku, zgłoś się do lekarza.
Źródła
1. Państwowy Zakład Higieny (PZH/NIZP), Choroby zakaźne w Polsce – meldunki epidemiologiczne, pzh.gov.pl
2. Stanek G. i in., Lyme borreliosis: Clinical case definitions for diagnosis and management in Europe, Clinical Microbiology and Infection 2011; 17(1):69–79.
3. Steere A.C. i in., Lyme borreliosis, Nature Reviews Disease Primers 2016; 2:16090.
4. Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych (PTEiLChZ), Wytyczne postępowania w boreliozie z Lyme, 2023.
5. CDC, Clinical Testing and Diagnosis for Lyme Disease, cdc.gov/lyme, 2025.
6. Koedel U. i in., Lyme neuroborreliosis – epidemiology, diagnosis and management, Nature Reviews Neurology 2015; 11:446–456.
Komentarze do wpisu (0)
