Czym jest ferrytyna i czym różni się od żelaza oraz hemoglobiny?

Aby dobrze zrozumieć, co dzieje się w organizmie przy niedoborze żelaza, warto rozróżnić trzy pojęcia, które często bywają ze sobą mylone:

• Żelazo - to pierwiastek niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jest m.in. potrzebne do produkcji hemoglobiny, która umożliwia transport tlenu w organizmie, a także uczestniczy w wielu procesach metabolicznych. Jego poziom we krwi jest zmienny i zależy m.in. od pory dnia czy ostatnio spożytych posiłków.
• Hemoglobina - to białko zawarte w krwinkach czerwonych (erytrocytach), do którego powstania niezbędne jest żelazo. Odpowiada za wychwytywanie tlenu w płucach i transportowanie go do wszystkich komórek i narządów w ciele.
• Ferrytyna - to białko, którego główną rolą jest magazynowanie żelaza w bezpiecznej dla organizmu formie (głównie w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym). Stężenie ferrytyny we krwi jest jednym z najważniejszych wskaźników zapasów żelaza w organizmie, jednak jego interpretacja może być utrudniona w przypadku stanu zapalnego lub infekcji.

Gdy organizm zaczyna odczuwać niedobór żelaza, najpierw wykorzystuje zapasy zgromadzone w ferrytynie. Z tego powodu poziom żelaza we krwi może jeszcze pozostawać prawidłowy, mimo że poziom ferrytyny już wyraźnie się obniża.

Czy niska ferrytyna zawsze oznacza anemię?

Krótka odpowiedź brzmi: nie, ale jest pierwszym sygnałem ostrzegawczym.

Niska ferrytyna może wskazywać na wyczerpywanie zapasów żelaza, nawet jeśli morfologia krwi nie wykazuje jeszcze niedokrwistości. Innymi słowy, rezerwy żelaza zaczynają się wyczerpywać, ale produkcja hemoglobiny i krwinek czerwonych jeszcze nie została zaburzona. W podstawowej morfologii krwi wyniki mogą nadal mieścić się w granicach normy, mimo że Ty już odczuwasz skutki niedoboru.

Jeśli niedobór będzie się pogłębiał, organizm nie będzie miał wystarczającej ilości żelaza do produkcji hemoglobiny. Właśnie wtedy rozwija się anemia z niedoboru żelaza.

Jakie są objawy niedoboru żelaza?

Niedobór żelaza rozwija się stopniowo, a jego pierwsze objawy bywają niejednoznaczne i łatwo pomylić je ze zwykłym zmęczeniem. Do najczęstszych symptomów należą:

• Przewlekłe uczucie zmęczenia, senność i brak energii mimo odpowiedniej ilości snu,
• Osłabienie koncentracji, problemy z pamięcią i uczucie „mgły mózgowej”,
• Nadmierne wypadanie włosów, ich łamliwość i matowy wygląd,
• Bladość skóry, spojówek oraz ust,
• Łamliwość i rozdwajanie się paznokci (czasem pojawiają się zmiany w ich wyglądzie),
• Zadyszka i przyspieszone bicie serca przy niewielkim wysiłku fizycznym,
• Uczucie zimna, zwłaszcza marznące dłonie i stopy.

Kto jest najbardziej narażony na niedobór żelaza?

U niektórych osób ryzyko niedoboru żelaza jest zdecydowanie większe niż u pozostałych. Należą do nich przede wszystkim:

• Kobiety w wieku rozrodczym - ze względu na regularną utratę krwi podczas obfitych miesiączek.
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią - zapotrzebowanie na żelazo znacznie wzrasta w celu zapewnienia prawidłowego rozwoju płodu i laktacji.
• Osoby na diecie wegetariańskiej i wegańskiej - żelazo pochodzenia roślinnego (niehemowe) jest gorzej przyswajalne przez ludzki organizm niż żelazo z produktów zwierzęcych (hemowe). Warto dodać, że na wchłanianie żelaza niehemowego ma wpływ skład całego posiłku, bo np. witamina C może zwiększyć jego przyswajanie.
• Honorowi dawcy krwi - regularne oddawanie krwi naturalnie zmniejsza zapasy żelaza w organizmie.
• Osoby z zaburzeniami wchłaniania - cierpiące na celiakię, choroby zapalne jelit (np. choroba Leśniowskiego-Crohna) lub po operacjach bariatrycznych.

Jak sprawdzić niedobór żelaza w domu? Jak działa test na ferrytynę?

Choć oznaczenie ferrytyny najczęściej wykonuje się w laboratorium, jej poziom można wstępnie sprawdzić również samodzielnie w domu. Służy do tego domowy test na ferrytynę z krwi z palca.

Jak działa domowy test?

Domowy test wykorzystuje metodę immunochromatograficzną, dzięki której możliwe jest wykrycie odpowiedniego poziomu ferrytyny z niewielkiej próbki krwi. Badanie jest proste. Wystarczy nakłuć opuszkę palca, pobrać niewielką kroplę krwi i umieścić ją w okienku testowym. Następnie dodaje się kilka kropli buforu zgodnie z instrukcją producenta.

Test wykrywa, czy stężenie ferrytyny w próbce krwi znajduje się powyżej lub poniżej określonego przez producenta progu odcięcia. W przypadku tego testu próg wynosi 30 ng/ml. Wynik testu nie zastępuje ilościowego oznaczenia ferrytyny w laboratorium. Wynik odczytuje się zazwyczaj po upływie 5–10 minut.

Co oznacza wynik testu na ferrytynę?

Interpretacja wyniku polega na sprawdzeniu liczby linii, które pojawią się w okienku testowym po czasie wskazanym w instrukcji (zwykle 5–10 minut):

• Wynik PRAWIDŁOWY (dwie kreski: C i T): Pojawienie się linii w obszarze kontrolnym (C) oraz wyraźnej linii w obszarze testowym (T) oznacza, że poziom ferrytyny we krwi wynosi co najmniej 30 ng/ml.
• Wynik NIEPRAWIDŁOWY / NISKI POZIOM (jedna kreska: C): Pojawienie się tylko jednej linii - w obszarze kontrolnym (C) przy braku kreski w obszarze testowym (T). Taki wynik wskazuje, że stężenie ferrytyny znajduje się poniżej progu odcięcia testu i może wskazywać na niskie zapasy żelaza. Wynik warto skonsultować z lekarzem i rozważyć wykonanie ilościowego oznaczenia ferrytyny w laboratorium.
• Wynik NIEWAŻNY (brak kreski C): Brak linii w obszarze kontrolnym (C) świadczy o tym, że badanie zostało wykonane nieprawidłowo (np. dodano za mało krwi, użyto nieprawidłowej ilości buforu) lub że kasetka testowa była uszkodzona. W takiej sytuacji badanie należy powtórzyć z nową kasetką.

Jakie są ograniczenia domowego testu na ferrytynę?

Domowy test na ferrytynę jest szybkim i wygodnym sposobem na wstępną ocenę zapasów żelaza, jednak warto znać jego ograniczenia:

1. Jakościowy, a nie ilościowy charakter: Test domowy daje odpowiedź na pytanie, czy poziom ferrytyny przekracza próg próg 30 ng/ml (wynik dodatni/ujemny). Nie poda jednak dokładnej wartości cyfrowej (np. czy wynosi ona 5 ng/ml, czy 25 ng/ml). 
2. Wpływ stanu zapalnego (tzw. białko ostrej fazy): Warto pamiętać, że ferrytyna jest tzw. białkiem ostrej fazy. Oznacza to, że jej poziom we krwi gwałtownie rośnie w odpowiedzi na stan zapalny, infekcję (np. przeziębienie, grypę), przewlekłe choroby zapalne czy urazy. W takich sytuacjach test może pokazać prawidłowy wynik, mimo że realne zapasy żelaza w organizmie są skrajnie niskie.

W przypadku podejrzenia stanu zapalnego warto omówić z lekarzem wykonanie dodatkowych badań, np. CRP, które jest markerem stanu zapalnego. Wynik CRP może pomóc w interpretacji stężenia ferrytyny, ponieważ stan zapalny może powodować jego wzrost.

 

Co zrobić po uzyskaniu nieprawidłowego wyniku?

Nieprawidłowy wynik testu nie musi oznaczać poważnej choroby, ale zawsze warto potraktować go jako sygnał do dalszej diagnostyki:

1. Skonsultuj się z lekarzem: Zgłoś się do lekarza i opowiedz o swoich objawach oraz wyniku testu. Lekarz zleci rozszerzoną diagnostykę z krwi (m.in. pełną morfologię, dokładne stężenie żelaza, ferrytyny oraz TIBC/UIBC).
2. Nie wdrażaj suplementacji żelazem na własną rękę: Przyjmowanie preparatów żelaza bez kontroli lekarskiej może być niebezpieczne. Nadmiar żelaza jest toksyczny dla wątroby i serca, a niewłaściwie dobrana dawka często powoduje uciążliwe dolegliwości ze strony układu pokarmowego (zaparcia, bóle brzucha, nudności).
3. Poszukaj przyczyny: Niska ferrytyna to symptom, a nie choroba sama w sobie. Lekarz pomoże ustalić, dlaczego rezerwy spadły - czy powodem są obfite miesiączki, błędy dietetyczne, czy np. utajone krwawienia z przewodu pokarmowego lub zaburzenia wchłaniania.
4. Zadbaj o dietę: Do czasu konsultacji z lekarzem warto zadbać o dietę bogatą w produkty zawierające żelazo hemowe (czerwone mięso, wątróbka) oraz niehemowe (strączki, natka pietruszki, szpinak, żółtka jaj). Pamiętaj, by łączyć je z witaminą C, która zwiększa wchłanianie żelaza.

Domowy test jest testem przesiewowym/jakościowym, a wynik poniżej lub powyżej progu nie zastępuje laboratoryjnego oznaczenia ferrytyny ani pełnej diagnostyki przy podejrzeniu niedoboru żelaza. 

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy do domowego testu na ferrytynę trzeba być na czczo?

Poziom ferrytyny jest stabilniejszy niż poziom samego żelaza, jednak dla uzyskania najbardziej miarodajnego wyniku zaleca się wykonywanie testu rano, najlepiej przed posiłkiem.

Czy wynik ze słabą drugą kreską oznacza prawidłowy poziom ferrytyny?

Tak. Nawet bardzo słaba, ale widoczna linia w obszarze testowym (T) odczytana w wyznaczonym czasie oznacza wynik prawidłowy (powyżej progu odcięcia).

Jak szybko po rozpoczęciu leczenia/suplementacji poziom ferrytyny wraca do normy?

Odbudowa zapasów żelaza może wymagać kilku miesięcy leczenia. Czas terapii zależy m.in. od stopnia niedoboru, jego przyczyny oraz odpowiedzi organizmu na leczenie i powinien być ustalany indywidualnie z lekarzem.

Źródła

1. Camaschella C., Iron-deficiency anemia, New England Journal of Medicine, 2015.
2. WHO, Guideline: Assessing ferritin concentrations in individuals and populations, World Health Organization, 2020.
3. Krayenbuehl P.A. et al., Intravenous iron for the treatment of fatigue in nonanemic premenopausal women with low serum ferritin, Blood, 2011.
4. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH, Normy żywienia dla populacji Polski, 2020.