Produkty bogate w żelazo - źródła, nadmiar i niedobór żelaza

Żelazo – rola

               Żelazo jako mikroelement należy do jednego z najlepiej rozpowszechnionych pierwiastków w przyrodzie i stanowi niezbędne źródło dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Żelazo jest składnikiem hemu, a ono jest istotne w funkcjonowaniu hemoprotein takich jak: hemoglobina, mioglobina, katalaza, cytochromy łańcucha oddechowego, cytochromy P-450. Żelazo wchodzi również w skład białek niehemowych: akonitazy, ferrochelatazy, reduktazy rybonukleotydowej. Z drugiej strony nadmiar wolnego żelaza może być toksyczny dla organizmu, ze względu na jego udział w produkcji wolnych rodników, które mogą uszkodzić białka i lipidy DNA. Utrzymanie prawidłowej homeostazy żelaza w organizmie jest kluczowe, ponieważ jego niedobór prowadzi do anemii i poważnych zaburzeń. Żelazo odgrywa w organizmie ważne funkcje fizjologiczne: bierze udział w transporcie tlenu, wzroście komórek i przemianie energii, jest także wykorzystywane przez enzym reduktazę rybonukleotydu w procesie replikacji DNA. Największa ilość żelaza znajduje się w hemoglobinie, która przenosi tlen z płuc do tkanek organizmu i zwraca dwutlenek węgla z powrotem z tkanek do płuc. Ponadto, żelazo tworzy mioglobinę, dzięki której mięśnie pobierają z krwi tlen potrzebny do prawidłowej pracy. Zapotrzebowanie na żelazo zmienia się wraz z wiekiem oraz płcią.

Zapotrzebowanie na żelazo

               Codziennie 20 – 25 mg żelaza jest zużywane do syntezy hemoglobiny. W ludzkim organizmie około 65% żelaza związana jest z hemoglobiną, 10 % wchodzi w skład mioglobiny, cytochromów i enzymów, niecałe 25% jest natomiast przechowywane w postaci związanej z białkami. Zalecane dziennie spożycie żelaza dla mężczyzn wynosi 10 mg, a 18 mg dla kobiet. Zapotrzebowanie na żelazo wzrasta w ciąży do 27 mg/ dobę. W przypadku młodzieży wynosi: u chłopców – 12 mg/dobę, dla dziewczynek 15 mg/dobę.

Niski poziom żelaza

               Niedobór żelaza powoduje rzeczywisty spadek zapasów tego pierwiastka w organizmie. W momencie, kiedy żelazo jest na wyczerpaniu pojawia się niedokrwistość, czyli anemia. Anemia to choroba, która objawia się obniżonym stężeniem hemoglobiny we krwi. Większość żelaza, która występuje w organizmie zawarta jest w hemoglobinie prekursorów czerwonych krwinek w szpiku kostnym oraz w dojrzałych erytrocytach krwi obwodowej.

Objawy obniżonego poziomu żelaza

                Początkowo możemy nie odczuwać w ogóle niedoboru żelaza, jednak w momencie kiedy stany magazynowe żelaza w organizmie zaczynają się zmniejszać pojawiają się pierwsze oznaki niedoborów: Do najczęstszych objawów należą:

• Osłabienie organizmu
• Zmęczenie
• Bladość skóry
• Bóle głowy
• Utrata apetytu
• Depresja
• Zawroty głowy
• Duszności
• Nadwrażliwość na zimno
• Problemy z koncentracją
• Senność

W celu dokładnego określenia poziomu żelaza we krwi, należy wykonać test pozwalający określić jej poziom. Do coraz bardziej popularnych zabiegów stosowanych w domu należą testy do domowej diagnostyki, które w prosty sposób pozwalają określić niedobór żelaza we krwi.

Anemia

               Anemia, nazwana inaczej niedokrwistością to choroba, gdzie dochodzi do spadku poniżej prawidłowej wartości stężenia hemoglobiny, liczby czerwonych krwinek i wskaźnika hematokrytowego. Najczęstszą przyczyną niedokrwistości jest deficyt żelaza. Badania przeprowadzone w Polsce wykazały, że niedobór żelaza u dzieci w wieku 2-18 lat, które pozostają na diecie wegetariańskiej jest bardziej powszechny, niż u rówieśników, którzy spożywają pokarmy mięsne. Osoby stosujące dietę wegetariańską i wegańską powinny dbać o zbilansowanie diety, tak aby uniknąć niedoborów żelaza w organizmie. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) anemią spowodowaną niedoborem żelaza dotkniętych jest ok. 30% całej populacji. U kobiet w wieku prokreacyjnym, okresowe utraty krwi spowodowane miesiączką, powodują większą niż u mężczyzn absorpcję żelaza z diety. Stanem, który wymaga dużego zapotrzebowania na żelazo jest ciąża. Związane jest to ze wzrostem masy erytrocytarnej ciężarnej kobiety, utworzeniem łożyska i odkładaniem żelaza zapasowego w wątrobie płodu. Niezwykle istotne jest, aby poziom żelaza w momencie poczęcia był odpowiedni, ponieważ później bardzo trudno jest zaspokoić te potrzeby. Konieczna jest wówczas odpowiednia suplementacja. Aby zdiagnozować niedobór żelaza i anemię konieczna jest diagnoza na podstawie parametrów czerwonokrwinkowych i biochemicznych żelaza we krwi. Przy anemii dochodzi do obniżenia stężenia hemoglobiny. Jednym ze wskaźników odróżniających rodzaj anemii jest oznaczenie ferrytyny w surowicy krwi. Pomiar ten pozwala na odzwierciedlenie zawartości żelaza zapasowego zgromadzonego w wątrobie.

 

Nadmiar żelaza

          Żelazo spełnia najlepiej swoje funkcje, gdy jest prawidłowo związane z odpowiednimi białkami. Jednak są sytuacje, kiedy organizm jest przeładowany, co prowadzi do nagromadzenia się żelaza w organizmie. Nadmiar żelaza skutkuje wytwarzaniem reaktywnych form tlenu. Podwyższona ilość żelaza powoduje reakcję wytwarzającą wolne rodniki. Niszczą one białka, lipidy i kwasy nukleinowe. Nadmiar żelaza prowadzi do zaburzeń takich jak: pierwotna (hemochromatoza) i wtórna akumulacja żelaza (talasemia, przewlekłe zapalenie wątroby, alkoholowa marskość wątroby). Niebezpieczne jest oddziaływanie między wolnymi rodnikami a kwasami tłuszczowymi. Peroksydacja lipidów prowadzi do uszkodzenia struktury komórek i zaburzeniem jej funkcji. Nadmiar żelaza zwiększa w najgorszym przypadku zachorowalność na nowotwory, ale też powoduje choroby serca i układu nerwowego. Wolne żelazo może wywoływać rozwój patogenów bakteryjnych. Ze względu na toksyczność wolnego żelaza jego pula w organizmie musi zostać zminimalizowana poprzez związanie z odpowiednimi białkami.

 Produkty bogate w żelazo

               W jakich produktach jest najwięcej żelaza? Każdy z nas zadawał sobie to pytanie, w celu uniknięcia wszelkich powikłań, które mogą być spowodowane niedoborem żelaza. Bardzo istotna jest odpowiednie zbilansowana dieta, która pozwala na dostarczenie odpowiednich składników dla organizmu.

Przykładowa lista produktów zawierających żelazo:

• Wątroba wołowa – 6,5 mg/100g
• Wołowina – 3,1 mg/100g
• Wątroba cielęca – 15 mg/100g
• Wątroba wieprzowa – 19 mg/100g
• Soczewica – 8,6 mg/100g
• Szpinak – 3,1 mg/100g
• Makaron – 2,1 mg/100g
• Brokuły – 1,1 mg/ 100g
• Płatki kukurydziane – 1,4 mg/100g
• Jajko – 1,3 mg/100g
• Karp – 1 mg/100g
• Śledź – 1,1 mg/100g
• Makrela – 1 mg/100g
• Pomidor – 0,6 mg/100g
• Chleb – 0,7 mg/100g

Ferrytyna – magazyn żelaza

              Ferrytyna to białko, które występuje głównie w wątrobie i nerkach. Ferrytyna spełnia bardzo istotną rolę w organizmie, ponieważ stanowi magazyn żelaza. Jej stężenie zmienia się w zależności, czy w organizmie pojawi się stan zapalny, nowotwór czy zaburzenia funkcji wątroby. Badanie, aby potwierdzić lub wykluczyć niedobór ferrytyny, a tym samym wykluczyć niedokrwistość można wykonać w domu. Za pomocą testu kasetkowego można wykonać test, polegający na półilościowym oznaczeniu poziomu ferrytyny we krwi. Kiedy najlepiej wykonać badanie? W momencie kiedy diagnozujemy niedokrwistość, podejrzewamy przewlekły proces zapalny lub podejrzewamy hemochromatozę.

 

Bibliografia:

1. Sokołowska, J. Klimek: Hepcydyna – Hormon uczestniczący w regulacji metabolizmu żelaza w organizmie; Postępy Biologii Komórki, 2006
2. Kubiak; Rola transferryny w przeciwdziałaniu stresowi oksydacyjnemu idukowanemu wolnym żelazem w organizmie i jego potencjalne związki z rozwojem nowotworów; Kosmos, Problem nauk biologicznych, 2013
3. Lipiński, R. R. Starzyński, A. Styś, R. Staroń, A. Gajowiak; Niedokrwistość na tle niedoboru żelaza w diecie; Kosmos Problemy nauk biologicznych, 2014